Pierwsze rosyjskie zwycięstwo. Bitwa pod Melitopolem, 24-25 luty 2022 r.

Bitwa pod Melitopolem (24-25.02.2022) - choć krótka i o niewielkiej skali - była jedną z najważniejszych dla całego przebiegu wojny rosyjsko-ukraińskiej. Błyskawiczne zdobycie miasta przez wojska rosyjskie w drugim dniu pełnoskalowej wojny otworzyło im drogę w kierunku Enerhodaru, Zaporoża oraz Mariupola i w praktyce przesądziło o utworzeniu korytarza lądowego łączącego Krym z resztą Rosji. Jak ważny jest Melitopol do utrzymanie tego korytarza świadczy fakt, że w podczas ukraińskiej kontrofensywy na Zaporożu w 2023 r. odbicie tego miasta było jej głównym celem. Poniższe opracowanie jest pierwszą szczegółową próbą opisu tej bitwy wraz z przedstawieniem jej szerszego kontekstu. Oparte zostało na wciąż bardzo skąpej liczbie relacji, filmów i innych informacji.

 

Ranek 25.02 Palący się na ul Lomonosowa w Melitopolu BTR-4, należący do 1 bat 9 Brygady Operacyjnej GN.

 

Próby zabezpieczenia kierunku melitopolskiego przez dowództwo OTG „Południe”, październik 2021-luty 2022 r.

Na przełomie października i listopada 2021 r. Rosja rozpoczęła właściwe przygotowania do inwazji Ukrainy. Po kilkumiesięcznej, letniej przerwie do strefy przygranicznej z Ukrainą ponownie - jak wiosną 2021 - z głębi Rosji zaczęły być przerzucane jednostki Centralnego i Wschodniego Okręgu Wojskowego. Władze Ukrainy ostrzegane przez wywiad USA podjęły pierwsze działania w celu przygotowania kraju do obrony. Na kierunku chersońsko-melitopolskim objawiło się to poprzez utworzenie pod koniec pażdziernika 2021 r. Operacyjno Taktycznej Grupy (OTG) "Południe". Dowodzone przez gen. Andrieja Sokołowa zgrupowanie wojsk otrzymało zadanie zabezpieczenia wyjścia z Krymu w rejonie: Perekop - Czonhar. Początkowo w skład grupy wchodził jedynie liczący około 250 żołnierzy 137 sam bat piechoty morskiej, kompania 131 sam batalionu rozpoznawczego, pluton saperów 808 Brygady Wsparcia oraz elementy 25 Oddziału Straży Granicznej. Razem siły te liczyły około 400 żołnierzy, rozmieszczonych wzdłuż Przesmyku Perekopskiego i Półwyspu Czonharskiego, w oparciu o trzy umocnione punkty kontrolne: "Kalanczak", "Kairka" i "Czonhar".

W grudniu 2021 w skład OTG "Południe" weszła 59 Brygada Piechoty Zmot. W tym celu jej oddziały zostają wycofane z Donbasu i po kilkutygodniowym odpoczynku w styczniu 2022 r. zgrupowane powoli na terenie Parku Narodowego Oleszki Piaski. Brygada liczyła łącznie około 1,3 tys żołnierzy, jednak część jej oddziałów przebywała poza obw. chersonskim. W Diwyczkach pod Kijowem rozmieszczone zostały jej dwa dywizjony artylerii, gdzie przechodziły szkolenie. Podobnie było z bat saperów brygady, który odbywał szkolenie w Kamieńcu Podolskim. W Donbasie pozostała kompania dronów rozpoznawczych brygady. W styczniu 2022 r. Gen Sokołow wielokrotnie słał meldunki do Dowództwa Operacyjnego "Południe", w których ostrzegał, że siły które otrzymał do dyspozycji są niewystarczające do zabezpieczenie wyjścia z Krymu, lecz pozostały one bez odpowiedzi.

W związku z postępującą koncentracją wojsk rosyjskich wzdłuż granic z Ukrainą, 10 lutego 2022 r. wojska ukraińskie rozpoczynają - obejmujące cały kraj - ćwiczenia wojskowe „Zamieć 2022". Choć przedstawiane były one ukraińskiej i światowej opinii publicznej jako "ćwiczenia dowódczo-sztabowe", faktycznie posłużyły dowództwu ZSU do stopniowego wyprowadzenia z garnizonów znajdujących się w głębi kraju poza strefą ATO wielkich jednostek i rozmieszczenia ich kordonowo wzdłuż długiej granicy z Rosją i Białorusią od Kowla po wyjście z Krymu.

W dniu 16 lutego inspekcje ćwiczeń „Zamieć 2022” przeprowadza prezydent Zełenski. W jej ramach odwiedza także Perekop, gdzie spotyka się z gen Sokołowem i szefem Dowództwa Operacyjnego "Południe" gen. Kowalczukiem. Tego samego dnia w Nowej Kachowce - miejscu stacjonowania sztabu OTG "Południe" odbyła się szersza odprawa poświęcona organizacji obrony rejonu: Perekop - Czonhar, z udziałem gen. Sokołowa, szefów chersońskiej SBU i Policji oraz dowódców wszystkich jednostek wchodzących w skład grupy. Co najmniej jedna osoba z tego grona (Ihor Sadochin - szef centrum antyterrorystycznego SBU) była zdrajcą. W pewnym momencie odprawy jeden z jej uczestników zapytał jaka jednostka będzie odpowiedzialna za obronę rejonu Melitopola. Sokołow odpowiedział wówczas że kierunek osłoni niesprecyzowana "rezerwowa brygada", która już jest w drodze. Prawdopodobnie chodziło o 61 Rezerwową Brygadę Piechoty z Dowództwa Operacyjnego "Północ".

Jednak 17.02.2022 r. okazuje się że "rezerwowa brygada" to faktycznie dwukompanijny 12 sam batalion panc wyposażony w czołgi T-64 BW. W tamtym okresie był to jedyny rozwinięty bojowo oddział 61 Rezerwowej Brygady Piechoty, cała reszta była głęboko skadrowana. W nocy z 17 na 18.02 pododdziały 12 sam bat czołgów wyładowały się z transportów kolejowych w Chersoniu. Gen Sokołow natychmiast wysłał jedną z jego kompanii w rejon Nowohryhoriwki w celu zabezpieczenia kierunku na Melitopol, natomiast drugą pozostawił jako odwód do swojej dyspozycji. Pojedyncza kompania czołgów oczywiście nic nie zmieniała i rejon Melitopola pozostawał dalej nieosłonięty.

Wieczorem 23.02 dowódca Sił Obrony Ukrainy Gen. Najew - któremu od 12.02 podlega Sokołow - wydaje mu rozkaz rozwinięcia bojowo 59 Brygady Piechoty Zmot. Sokołow kolejny raz informuje że kierunek na Melitopol pozostaje bez żadnej osłony, w rezultacie Najew nakazuje mu skierowanie tam jednego z bat 59 Brygady Piechoty Zmot. Wybór pada na uznawany za najlepszy w brygadzie 9 bat piechoty zmot liczący około 300 żołnierzy, dowodzony przez płk Serhija Kotenko. Wczesnym rankiem 24.02 jego elementy zaczynają przemieszczać się z Oleszek po linii: Petropawliwka - Nowotroickie - Rykowe. Jednak do momentu rozpoczęcia inwazji przez wojska rosyjskie, jedynie 2 kompania piechoty zmot wyposażona w BRDM-2 dotarła w rejon Rykowe. Pozostałe nawet nie wyruszyły z poligonu w przy Parku Narodowym Oleszki Piaski.

 

Gen. Aleksiej Sokołow, w październiku 2021 - marcu 2022 r. dowódca OTG "Południe". Zdjęcie wykonane podczas wywiadu z portalem Ukraińska Prawda w 2023 r.

 

Utrata umocnionego punktu kontrolnego „Czonhar” przez 2 komp 137 batalionu piechoty morskiej. (24 luty 2022 r.)

Około godziny 4:30 czasu lokalnego baterie artylerii rakietowej 19 Dywizji Strzelców Zmot wyposażone w wyrzutnie BM-21 Grad rozpoczynają trwający około 15 minut ostrzał rejonu punktu kontrolnego „Czonhar”. W jego wyniku rannych zostaje kilku żołnierzy 137 bat piechoty morskiej. Chwilę później rosyjskie moździerze 120 mm zaczęły gęsty ostrzał okolic mostu drogowego. Następnie znajdująca się w czołowej kolumnie atakującego w rejonie Czonharu 429 Pułku Strzelców Zmot kompania rozpoznawcza wsparta czołgami T-72B3 ruszyła w kierunku mostu. Na rozkaz dowództwa 137 batalionu wydany poprzez czat na telegramie - Rosjanie zagłuszali łączność radiową - jeden z żołnierzy nacisnął detonator mający odpalić znajdujące się pod mostem ładunki. Wybuch jednak nie nastąpił i rosyjskie czołgi spokojnie przejechały przez most a następnie otworzyły ogień w kierunku ukraińskich umocnień po jego drugiej stronie. Tuż za nimi przejechały MRAP-y Tigr i BWP-3.

Walka o sam punkt kontrolny była krótka. Ukraiński oddział piechoty morskiej w sile plutonu wsparty kilkunastoma strażnikami granicznymi nie miał żadnych szans zatrzymać liczącej kilkadziesiąt pojazdów kolumny pojazdów bojowych 429 Pułku Strzelców Zmot, zwłaszcza że pozbawiony był wsparcia własnej artylerii ponieważ ta nie zdążyła zająć pozycji. Po około 15 minutowym starciu Rosjanie zdobyli punkt kontrolny i rozbili oba pododdziały. Następnie ruszyli dalej szosą na płn w kierunku Salkowe, po drodze rozbijając pluton szybkiego reagowania Straży Granicznej wysłany na pomoc przez Grupę Dowodzenia Komendantury 25 Oddziału SG. Stracił on dwa MRAP-y i wycofał się w rozsypce na płn. Po tym starciu czołówka 429 Pułku Strzelców Zmot bez walki zajęła skrzyżowanie w rejonie na wsch od Nowooleksijiwki i tam czekała na pozostałe kolumny pułku.

 

Rozbicie 2 komp 9 bat piechoty zmot w rejonie: Rykowe - Sofivka (24 luty 2022).

Kolejnym ukraińskim oddziałem który zetknął się z awangarda 429 Pułku Strzelców Zmot była 2 komp 9 batalionu piechoty zmot. Zajmowała ona pozycje w rejonie: Rykove - Haiowe (1 pluton piechoty zmot), Sofivka (2 pluton piechoty zmot i pluton opl) i Petropavliwka (3 pluton i dowództwo kompanii) osłaniając kierunki na Melitopol i Enerhodar. Około godziny 10:00 czasu lokalnego  w rejon Rykowe drogą z Czonharu nadjechała czołówka rosyjskiego pułku i po krótkiej walce zdobyła go, odrzucając 1 pluton 2 kompanii na płn. W walce stracił on 5 zabitych i prawdopodobnie co najmniej jednego BRDM-2. Mniej więcej w tym samym czasie natarcie awangardy 19 Dywizji Strzelców Zmot wsparły rosyjskie śmigłowce. Uderzyły one z powodzeniem na 2 pluton 2 komp piechot zmot oraz pluton plot 9 batalionu stacjonujące przy drodze P-47 w Sofivce (46.551457,34.04606). W wyniku ataku oba pododdziały uległy całkowitemu rozbiciu. Zniszczone zostały 4 BRDM-2 oraz dwa Ziły 131 z działkami 23 mm Zu-23-2.

Ponieważ 9 bat piechot zmot nie zdążył obsadzić nakazanej rubieży w rejonie Rykowe całością sił, jego dowódca płk Serhij Kotenko wydał rozkaz 1 kom (wozy BWP-1) i 3 komp (wozy BRDM-2) piechoty zmot - pozostającym rankiem 24.02 wciąż w rejonie Parku Narodowego Piaski Oleszki - szybkiego marszu w kierunku Niżnyj Sirohozy. Tam miały się wycofać także resztki 2 komp tego batalionu. Manewr przebiegł bez styczności z wrogiem i bez kolejnych ataków śmigłowców szturmowych. Około godziny 12:00 czasu lokalnego większość pododdziałów batalionu dotarła do rejonu Niżnyj Sirohozy. Następnie w nocy z 24.02 na 25.02 rozpoczęła odwrót w rejon Welyka Biłozerka.  Tam ugrupowała się obronnie, zabezpieczając kierunek na Enerhodar. Kierunek na Melitopol pozostał jednak nieosłonięty.

Zniszczony przez rosyjskie śmigłowce szturmowe 24.02 w Sofivce Zil-131 z armatą plot Zu-23-2, należący pluton opl 9 bat piechoty zmot 59 Brygady Piechoty Zmot. Zrzut ekranu z filmu nagranego we wrześniu 2022 r.

 

Organizacja obrony Melitopola (24 luty 2022 r.)

W nocy z 23  na 24 lutego - jeszcze przed rozpoczęciem przez rosyjskie wojska inwazji na Ukrainę - nastąpiła ewakuacja bazy 25 Brygady Lotnictwa Transportowego, znajdującej się na terenie lotniska w Melitopolu. Część personelu brygady ewakuowała się rzutem lotniczym na pokładach samolotów Ił-76. Reszta jej żołnierzy - w tym cała kompania wartownicza - opuściła lotnisko w Melitopolu wczesnym rankiem 24 lutego rzutem kołowym, już po uderzeniu pociskami Iskander na teren bazy, w wyniku którego zginął jeden ukraiński żołnierz. W ten sposób Melitopol został całkowicie opuszczony przez ukraińskie wojsko.

Rankiem 24.02 przed budynkiem Komendy Uzupełnień w Melitopolu zebrało się zwołanych przez jej personel około 70 żołnierzy 115 batalionu obrony terytorialnej. W komendzie znaleziono tylko około 30 kałasznikowów z niewielką ilością amunicji. Większość broni posłużyła do zmilitaryzowania kadry lokalnego oddziału SBU oraz części miejskich policjantów. Dowództwo nad tą grupą liczącą łącznie około 100 osób objął nieznany z nazwiska szef oddziału SBU z Melitopola. Ponieważ transport obiecanej broni z Zaporoża nie nastąpił, postanowił szukać jej sam w bazie 25 Brygady Lotnictwa Transportowego. Wysłana mieszana grupa policjantów i żołnierzy 115 bat ot znalazła na terenie opuszczonego lotniska około 50 automatów kałasznikowa, kilka karabinów maszynowych PK, 10 granatników RPG-22, kilkanaście ręcznych wyrzutni plot „Igła” oraz duże ilości amunicji strzeleckiej. Broń strzelecka i granatniki ppanc posłużyły do uzbrojenie improwizowanej kompanii 115 bat ot, natomiast wyrzutnie manpads i resztę amunicji wywieziono samochodem dostawczym należącym do jednego z miejskich przedsiębiorstw komunalnych do Zaporoża. Niestety na terenie bazy nie udało się znaleźć żadnych ładunków wybuchowych, nie było więc jak wysadzić mostów drogowych na kanałach otaczających Melitopol od zachodu oraz mostów na rz. Mołoczna otaczającej miasto od wsch.

Około godziny 12.00 czasu lokalnego do improwizowanego dowództwa obrony Melitopola dotarła informacja o rosyjskich czołgach stojących niedaleko zach rogatek miasta. Po wysłaniu na rozpoznanie patrolu policji okazało się jednak że są to czołgi ukraińskie. Była to kolumna T-64 BW kompanii 12 sam batalionu panc, której w trakcie wycofywania się na wsch z rejonu Nowohryhoriwki zabrakło paliwa. Szef lokalnych struktur SBU oraz mer Melitopola Iwan Fedorow z pomocą lokalnych prywatnych dostawców zatankowali czołgi. Próba podporządkowania tego oddziału dowództwu obrony miasta skończyła się niepowodzeniem. Dowódca kompanii odmówił powołując się na rozkazy z góry, nakazujące mu wycofanie się w rejon Wasyliwki i kolumna ukraińskich czołgów opuściła miasto.

Około godziny 17:00 czasu lokalnego do improwizowanego dowództwa obrony Melitopola ponownie dotarła informacja o kolumnie pojazdów wojskowych zbliżającej się do miasta. Wysłany ponownie na rozpoznanie patrol policji natrafił na rosyjskie czołgi T-72B3 zajmujące pozycje wokół ronda na trasie E105 do Krymu przy płd-zach rogatkach miasta (46.822103,35.34544). Stojący przy wozach czołgiści, którzy akurat pili kawę kupioną w pobliskiej wciąż otwartej kawiarni, powitali melitopolskich policjantów bardzo przyjaźnie.  - Nie wtrącajcie się a wszystko będzie dobrze - poradzili i pozwoli odjechać patrolowi. 

Po uzyskaniu informacji o wrogich oddziałach zajmujących pozycje przy zach rogatkach miasta, dowództwo obrony miasta rozwinęło swoje skromne siły. Jeden z pluton 115 bat ot zajął pozycje w centrum miasta wzdłuż ul Chmielnickiego, natomiast drugi pluton zajął pozycje w rejonie ul Iwana Aleksiejewa zamykając w ten sposób dojazd do centrum miasta drogą M-14. Do żadnych walk jednak nie doszło. Kolumny pojazdów bojowych 429 Pułku Strzelców Zmot do wieczora 24.02 spokojnie koncentrowały się przy zach i płd-zach krańcach Melitopola. Około godziny 24:00 czasu lokalnego dowództwo OTG „Południe” nakazało wycofanie z Melitopola pododdziału 115 bat ot. W tej sytuacji kolumna zarekwirowanych cywilnych pojazdów z jego żołnierzami około godziny 01:00 25 lutego opuściła miasto. Kilka godzin później niewielka rosyjska grupa rozpoznawcza wkroczyła do niego i zajęła bez walki budynek rady miasta (46.8473,35.3819) oraz budynki SBU i Policji.

 

Mapka przedstawiająca sytuacje w rejonie Melitopola wczesnym rankiem 25.02.2022 r.

 

 Bitwa pod Melitopolem (25 luty 2022).

W nocy z 24 na 25.02 na skutek decyzji SG i gen. Załużnego i Najewa, OTG „Południe” ograniczone zostało do jednostek znajdujących się w rejonie Zaporoża. Jej dowódcą pozostał gen. Sokołow. Postanowił przeprowadzić rankiem następnego dnia w rejonie Melitopola akcje zaczepną przeciwko awangardzie 19 Dywizji Strzelców Zmot. Jej celem miało być  odzyskanie miasta i w ten sposób zatrzymanie marszu rosyjskich kolumn w kierunku Wasyliwki. Akcja miała także pomóc 9 bat piechoty zmot wycofać się w rejon tej miejscowości. Do jej przeprowadzenia Sokołow przewidywał wykorzystanie dwóch dopiero co przekazanych do jego dyspozycji oddziałów: 1 bat 9 Pułku Operacyjnego GN oraz 3 bat strzelców DUK. Elementy 1 bat operacyjnego wsparte komp rozpoznawczą 9 Pułku GN oraz komp czołgów 12 sam bat pancernego miały uderzyć na Melitopol wzdłuż drogi E105 z Wasyliwki. Planowano najpierw zdobyć i zabezpieczyć rejon: Terpinna-Równe - Semeniwka wraz z tamtejszymi mostami drogowymi na rz. Mołoczna. W dalszej kolejności zamierzano odzyskać centrum Melitopola. W razie powodzenia do walki miały włączyć się elementy 3 bat strzelców DUK i oczyścić całe miasto z wojsk rosyjskich.

W nocy z 24 na 25.02 dalsze działania zaczepne planowali także Rosjanie. Dowództwo 19 Dywizji Strzelców Zmot siłami 503 Pułku Strzelców Zmot zamierzało wczesnym rankiem 25.02 ominąć Melitpol od płd wsch. Jedna z jego bgb miała nacierać wzdłuż drogi M14 w kierunku Berdiańska, natomiast druga atakować wzdłuż wsch brzegu rz Mołoczna w kierunku Tokmaku. Jednocześnie 429 Pułk Strzelców Zmot siłami jednej bgb miał zabezpieczyć rejon Melitopola podczas gdy jego druga bgb miała ominąć miasto od płn-zach i nacierać po osi Fedoriwka - Mychajliwka w kierunku Wasyliwki, zabezpieczając jednocześnie rejon Vesele. Ten ostatni manewr groził całkowitym odcięciem 9 bat piechoty zmot  od reszty sił OTG „Południe” skoncentrowanych w rejonie Wasyliwki.

Oddziały ukraińskie działania zaczepne rozpoczęły o godzinie 05:00 rano z pozycji wyjściowych w rejonie Wasyliwki. Początkowo przebiegały one zgodnie z planem. Kolumna 1 bat operacyjnego 9 Pułku GN wsparta czołgami 12 bat pancernego około godziny 06:00 czasu lokalnego bez walki dotarła na płn rogatki Melitopola i zajęła rejon: Terpinna - Równe- Semenivka. Następnie jego 1 i 2 kom wraz dwoma plutonami czołgów T-64 BW ruszyły przebiegiem ul Lomonosowa do centrum miasta. Tam po krótkiej walce z rosyjskim oddziałem rozpoznawczym odbito budynki rady miasta, Policji i SBU. Dalsze natarcie oddziałów GN zostało jednak około godziny 07:00 zatrzymane przez elementy 429 Pułku Strzelców Zmot w rejonie skrzyżowania ul Chmielnickiego i Bohaterów Ukrainy (46.8396,35.3729) w stworzonym w budynku kliniki onkologicznej punkcie oporu.

 

Ranek 25.02, Melitopol ul Lomonosowa. Palący się ukraiński T-64 BW z 12 bat czołgów po pojedynku z rosyjskim T-72 B3.

 

Wkrótce pododdziały 429 Pułku Strzelców Zmot wyprowadziły kontratak przy użyciu czołgów T-72B3  od strony ul Petra Doroszenki. Zmusił on pododdziały 1 komp do przerwania walk w rejonie kliniki onkologicznej i cofnięcia się na płn w rejon skrzyżowania ul Lomonosowa i hetmana Sahajdecznego ( 46.851461,35.3720). Tam w wyniku kolejnych starć Ukraińcy utracili BTR-4E. Około 500 m dalej na płn przy tej ulicy po pojedynku z rosyjskim T-72B3 spłonął T-64BW z 12 bat pancernego. W tym samym czasie do dowódcy 1 bat operacyjnego dotarła info o kolumnie rosyjskich wojsk zauważonej w rejonie wsi Nowobohdaniwka, 20 km na płn od Melitopola. Z powodu zagrożenia całkowitym okrążeniem około godziny 09:00 podjęto decyzje o natychmiastowym przerwaniu walk o miasto i odskoku w rejon Wasyliwki.

Odwrót ukraińskiej grupy bojowej miał częściowo nieuporządkowany przebieg. Kolumny pojazdów GN i czołgów 12 bat pancernego wycofały się z Melitopola drogami gruntowymi po polach, omijając fragment drogi E105 do Wasylkowa na odcinku do Nowobohdaniwki ponieważ znajdował się on już częściowo pod kontrolą ogniową pododdziałów 429 Pułku Strzelców Zmot. W jego trakcie przy płn rogatkach miasta - prawdopodobnie przez brak paliwa - porzucono czołg T-64 BW. Około godziny 10:00 oddziały 1 bat 9 Pułku GN wspierane przez komp czołgów 12 bat pancernego i komp 115 bat ot skoncentrowały się w rejonie Mychajliwka -Wysokie - Mołoczańsk i na tej linii zajęły kolejną pośrednią, opóźniającą rubież obrony.

Bitwa o Melitopol dobiegła końca. Zakończyła się ona bezspornym sukcesem wojsk rosyjskich, które przy małych stratach w ciągu 24 godzin wojny zdobyły duże miasto i bardzo ważny węzeł komunikacyjny. Kontratak oddziałów OTG „Południe” z 25 lutego choć nieudany, dał jednak czas 9 bat piechoty zmot na wycofanie się w rejon Wasyliwki. Realizacja celu maksymalnego akcji czyli trwałe zdobycie całego rejonu Melitopola i odcięcie w ten sposób wysuniętych najbardziej do przodu elementów 19 Dywizji Strzelców Zmot była niemożliwa do osiągnięcia z powodu dysproporcji sił oraz kiepskiej koordynacji działań przez gen. Sokołowa. Wkrótce został on zdymisjonowany z dowództwa OTG „Południe” a jego grupa rozwiązana.